Nė bursėn poetike aktuale shqiptare tė kudondodhur, sigurisht qė ka njė

rritje cilėsore, qė duhet tė na gėzoj, por dua tė ndaj mendimin, se po ritet inflacioni cilėsor poetik (po ta shprehim me termologjinė ekonomike). Njė pasoj e tillė pėrligjet me kushtet ekonomike dhe politike tė shoqėrisė ku jetojmė, si dhe nė njė farė mase dhe nga mungesa e prurjeve tė reja potenciale . Dhe ky realitet, qė citoj mė poshtė, kjo masė "krijuesish" mbetet njė anė. Njė pjesė tjetėr po vet-vlerėsohet si letra me vlerė, apo si tė sėmurė virtuoz tė vetvetes. Ndoshta me tė parėn mesa duket thėngjij tė tillė po shtohen nė Oxhakun e poezisė… Me tė dytėn shumė blozė i rikthehet fatit tė kėsaj pjese tė krijimtarisė shqiptare.



Nga Arqile Gjata



Meditime poetike

Shpirti poetik i poetit! A fle shpirti poetik i poetit?! Ėshtė kjo njė retorikė qė shoqėron psikoanalizėn dhe kritikėn kahmoti. Dhe nė se po atėherė ku ndjehet ky shpirt i [pa] fjetur i poetit. Qė nė ēastet qė krijohet (apo dhe nė se lind) dhe merr kėmbėt tė rrugėtoj, ky shpirt-poetik ka me vete edhe mendimin e tij poetik, ndjesitė, ėndrrat e tij. Ky shpirt-poetik "luan" nė pafundėsi me to. Luan me to si njė "lodėr" e sajuar dhe e certifikuar vetėm pėr atė. Poetė tė mėdhenj nė botė si Burns, Kavafis, Dostojevski, Esenini, Elyar, Gėte etj pikėrisht kanė bėrė qė poezitė e tyre tė vihen nė lėvizjen e kėtij shpirti poetik. Edhe nė letersinė shqipe tė lėvruar nė tė gjitha trevat shqiptare kjo shpirt-poetikė ka dimensionet e veta. E shkuara flet ndoshta mė ndryshe. Por unė preferoj tek shpirt-poetika e sotme. Tė paktėn tek ajo qė unė kam lexuar e shijoj sot. Poeti Arjan Leka e shpreh kėtė me njė filozofi, me unin e tij poetik si mė poshtė:

"Kur linda,

Zoti mė fali njė lodėr,

dhe "luaj",

mė tha,

"prishe, mos ki frikė,

mund ta nisėsh nga kėmbėt,

por mė mbarė ėshtė me sytė ."

…Po, kėshtu luan poeti…! Shpirti poetik lodron me sytė, ato duhen "rigjeneruar", duhen tė "sofistikohen", tė shpirtzmadhohen nė mėnyrė dhe trajtė tė atillė pėr tė ndjerė pėrtej vetes dhe ambientit,pėr tė parė nė thellėsi dhe larg dhe tė…

Kėshtu unė, pa nxituar tė rrėkej shpirtin poetik, sillem ditėve tė jetės time…pėr gjithė javėn, nė mbrėmje dhe nė tė gdhirė . Shpesh mė del pėrpara fytyra e ėmbėl cipė hollė e shpirtit krijues dhe mė thotė:

- Edhe qielli dhe uji, edhe toka dhe ajri, edhe gjethet dhe insektet, edhe lodrat dhe vdekja, edhe e shėmtuara dhe rrėnqethėsja e kanė tė fshehur nė brendėsi tė thelbit shpirtin poetik. Andaj krijuesi, poeti gjithkahera ėshtė nė rrugėtim krijues i pėrcaktuar nga virtyti i mendimit dhe nga fisnikėria e shpirt-formimit artistik. Shpirti poetik i poetit ėshtė gjithmonė nė lėvizje, nė kėrkim, nė pikturim,nė ėndėrrime dhe nė pafjetėsi; Pėr faktin se, ai "fotografon" dhe ndodhet nė lėvizje (gjetje dhe forma) krijuese pėr tė dhėnė imazhe, ndjesi dhe pamje shpirtėrore si produkte tė unit artistiko-letrar. Si pasoj, ky - unė krijues (shpirti i tij) pėrzgjedh, mbjell, kultivon, selit vazhdimėsinė e poezisė…

“Njė re

Njė vetėtimė

Njė re

Pastaj njė re tjetėr

Dhe unė pikturoj ėndėrrėn time…

Pastaj ndizem i tėri nėn jorgan

Kaploj male, fusha dhe oqean.

Pastaj nuk e di

S'e ē'ndodh…

Jam bėrė i Madh, i Madh…"

(Poezia "Asgje" nga Fatmir Terziu)

E gjitha pra lakohet dhe lėkundet nė shpirtin poetik dhe e gjitha qė vjen nga "Asgjė-"ja riskohet nė tėrė labirinthin filozofik. Ėshtė njė preambulė poetike e dalė nga shpirti pėr tė dėshmuar me mėnyrė tjetėr, me tė vecantėn e saj nė poezi. Kėtė e sheh tek poezia e kėtij poeti dhe e dikton nė tėrė fjalė-filozofinė e saj. Gjithėsesi, kudo dhe kurdoherė ndodh njė fenomen i pashmangshėm e i rėndėsishėm. Gjithkush krijues e shikon botėn e tij shpirtėrore (krijuese) nė forma, trajta, ngjyra, nė pėshtjellime, nė peshė dhe nė sasi, nė veēori dhe cilėsi si shumatore individuale. Si rrjedhojė, shpirti i tij poetik ėshtė buzėqeshje dhe kompozim nė eksplorim tė vazhdueshėm artistik dhe potencialisht tė ngarkuara "elektrikisht" me risi dhe vlera nė kohė dhe hapėsirė nė bashkė-kuptim reciprok…

Po i ilustroj kėto mendime me disa vargje nga poema "Dritarja" tė poetit tė madh grek Jani Ricos, tė pėrkthyer nė shqip me shumė pėrkushtim nga Pilo Zyba.

"Rri kėtu pėrballė dritares, vėshtroj kalimtarėt,

dhe vėshtrohem brenda nė sytė e tyre. Mė duket vetja

si njė fotografi e heshtur, nė njė kornizė tė vjetėr,

e varur jashtė shtėpisė , nė perėndim tė murit,

unė dhe dritarja ime .

………………………………………………………………….

Ē'farė mė tepėr mund tė kem nga kjo dritare?

Po tė duash ta hapėsh pėrgjysmė, dhe pa parė fare jashtė,

mund tė ndjekėsh nga brenda njė pamje,

skema tė vėrteta tė rrugės, nė njė vend mė tė thellė,

dhe nė njė kohė mė tė gjatė,

me njė ndriēim tė njė distance tė madhe,

nė njė kohė, qė tė gjitha kėto lozin teatėr poshtė syve tė tu ."

dhe njė tjetėr copėz tė vogėl poezie nga poetja Bajame Hoxha (Ēeliku)

"Kur vinte pranvera,

me lotėt e mia e vadisja .

Kur vinte dimri,

Me psherėtimat e mia e mbysja…"

Pafjetsia e shpirtit poetik ėshtė rrjedhojė e lidhjes monolite e mendimit poetikė mes perceptimit e ndjesisė sė poezisė si muzikė .( sigurisht, njė sentencė e tillė ėshtė thėnė dhe trajtuar shumė e shumė herė…) Por dua tė veēoj njė shembull "etalon":

"Shpirti i poetit ėshtė nėn ndikimin e pėrhershėm tė emocioneve trupore dhe njerėzore, ky shpirt poetik dhe kur "fle" kompozon me ca shkrepėtizma tė veēanta tė zemrės, qė ngjajnė si varka pa motor qė udhėtojnė brenda vetes."siē shprehet aq mjeshtėrisht zoti Vaid Hyzoti pėr poezinė e Grigor Jovanit .

Muzika mė e ndjerė, mė e dashur dhe mė e bukur pėr njeriun ėshtė natyrisht poezia . Gjithkush krijues hulumton buzėqeshjen stilistike, dalton me pėrsosmėri tė fshehtat tė kudondodhura artistikisht, pėrkėdhel bukurinė poetike qė "askush s'e ka parė", por e ka perceptuar, pėrqafuar,, ėndėrruar dhe dashuruar. Shpirti i poetit dhe kur ka "mbritur" nėn rasėn e varrit, ai pėrsėri rrugėton, mediton, lexohet dhe jeton midis tė gjallėve . Njė realitet dhe njė filozofi tė tillė poetike e gjejmė shpesh, por sė fundi e gjeta tė trupėzuar artistikisht nė poezinė e V.Hyzotit .

"Edi;diku do gjendet njė varr.

Mos vini rasa, as pllaka,as nishan.

Nė pata mirėsi-tė gjithė e dhashė.

Trupin ma fshihni, si tė isha cigan ."

Pėrfundimisht dua tė shprehem se:- Shpirti i poetit nuk fle . Ai bashkėjeton me poezinė si njė qenie e veēantė e pa pėrsėritshme dhe nė pafundėsi rrugėton dhe as nė gjumė ai nuk e braktis vetveten . Dhe se "kombi"i shpirtit poetik ėshtė vazhdimisht nė gjendje tė krijoj dhe tė gjej tė gjitha shtigjet qė tė ruaj pafjetėsinė e pėrjetėshme tė shpirtit poetik tė poetit .

Qė nė ēastin, qė shpirti poetik i poetit bie nė gjumė, nė letargji, apo divorcohen me njeri tjetrin; ai pushon sė qėni poet… Kur ai shuhet sė menduari dhe lėvruari nė trajta dhe figuracione poetike, atėherė poeti, krijuesi tjetėrsohet nė njė lėndė amorfe, nė njė masė tė zakonshme biologjike, qė tretet dhe nuk i ngelet asgjė pėr ta kujtuar (vlerėsuar)…Nė bursėn poetike aktuale shqiptare tė kudondodhur, sigurisht qė ka njė rritje cilėsore, qė duhet tė na gėzoj, por dua tė ndaj mendimin, se po ritet inflacioni cilėsor poetik (po ta shprehim me termologjinė ekonomike). Njė pasoj e tillė pėrligjet me kushtet ekonomike dhe politike tė shoqėrisė ku jetojmė, si dhe nė njė farė mase dhe nga mungesa e prurjeve tė reja potenciale .

Dhe ky realitet, qė citova mė sipėr, kjo masė "krijuesish" mbetet njė anė. Njė pjesė tjetėr po vet-vlerėsohet si letra me vlerė, apo si tė sėmurė virtuoz tė vetvetes. Ndoshta me tė parėn mesa duket thėngjij tė tillė po shtohen nė Oxhakun e poezisė… Me tė dytėn shumė blozė i rikthehet fatit tė kėsaj pjese tė krijimtarisė shqiptare.

E Merkure, 15 Korrik 2009